بیماری قابل پیشگیری با واکسن

 

واکسیناسیون چیست ؟
هرگونه اقدامي كه به منظور جلوگيري از بروز عفونت و يا تخفيف شكل طبيعي بيماري در فردي با تجويز آنتي‌بادي يا آنتي‌ژن بعمل آيد ايمن‌سازي گفته مي شود.
با تزريق عضلاني يا وريدي آنتي بادي ايمني غيرفعال يا انتقالي ايجاد مي‌گردد. دوام اين نوع ايمني كوتاه است و بستگي به نيمه عمر آنتي‌بادي در بدن فرد دريافت كننده دارد و اين مدت درحدود  ۳ تا ۴ هفته مي‌باشد.
درصورت تجويز آنتي‌ژن كه شامل ميكرو ارگانيسم ضعيف شده ، كشته شده ويا اجزاء آن مي‌شود دستگاه ايمني فرد دريافت كننده تحريك و بطور فعال آنتي‌بادي توليد مي‌كند.ايمني بدست آمده دراين حالت را ايمني فعال گويند. دوام اين نوع ايمني ، طولاني تر از نوع غيرفعال است .
 
 
ايمن سازي فعال يا واكسيناسيون
 
واكسيناسيون اقدام بسيارمهم و با ارزشي است كه بوسيله آن با هزينه كم مي‌توان از ابتلاء به بيماريهاي عفوني جلوگيري كرد. با اجراي برنامه واكسيناسيون همگاني در جهان، شيوع بسياري از بيماريهاي خطرناك دربين شيرخواران، كودكان و بالغين كاهش بارزي پيدا كرده است بطوريكه اكنون شيوع بيماريهاي خطيري چون ديفتري، كزاز، سياه سرفه، سرخك و فلج كودكان با واكسيناسيون همگاني با موفقيت كنترل و در بسياري از كشورها عملا به حداقل ميزان خود رسيده است ، يا بيماري آبله كه با واكسيناسيون همگاني و پيگيري جهاني ريشه كن شده است.
براي بيش از ۲۰بيماري انسان، اكنون واكسن تهيه شده است كه تعدادي ازآنها بطور همگاني و بقيه در شرايط خاصي، مورد استفاده قرار مي‌گيرند.
تصميم براي تهيه و استفاده از واكسن، جهت يك بيماري براساس نتيجه موازنه دو موضوع، يكي ميزان احتياج به واكسن و ديگري خطرات و عوارض ناشي از آن گرفته مي‌شود.
ميزان اثر پيشگيري كننده واكسن يك بيماري، از مقايسه تعداد مبتلايان دو گروه افراد واكسينه شده و نشده‌اي كه بطور تصادفي در معرض بيماري قرار مي‌گيرند بدست مي‌آيد.
موثرترين واكسن ها آنهائي هستند كه مكانيسم پيشگيري حاصل از مرحله بهبودي در شكل طبيعي بيماري را تقليد كنند.
 
 
رابطه بين نوع واكسن با ايمني حاصل
 
واكسن هاي با اجرام زنده كه ازقدرت بيماريزايي آنها كاسته شده است، معمولاً با دوز واحد مي‌توانند ايمني موثر و طولاني نسبت به واكسن‌هاي كشته شده ايجاد كنند. اين واكسن‌ها علاوه برسيستم ايمني هومورال، سيستم ايمني سلولي را نيز تحريك مي‌نمايند، اين نوع واكسنها تمايل دارند واكنشهاي مشابه شكل طبيعي بيماري به خصوص درافراد با نقص ايمني را  ايجاد كنند.
 براي اينكه با واكسن‌هاي كشته شده ايمني كافي و بمدت طولاني بدست آيد، بايستي اين واكسن‌ها ابتدا درچند نوبت تزريق گردند و براي جلوگيري از كاهش سطح آنتي‌بادي و ادامه ايمني اغلب لازم است كه تزريق واكسن در آينده يادآوري شود.
تاريخچه واكسيناسيون
جان ميليونها نفر با استفاده از پني سيلين ، سولفا تيل آميد ،و داروهاي باكتري كش مشابه نجات يافته است . اما شايد با اثر پيشگيري كننده ايمن سازي – كه از ديگر اكتشافات تصادفي است – جانهاي بيشتري نجات يافته باشند .تا پيش از صده نوزدهم يكي از بزرگترين بلايايي كه دامن گير بشر مي شد آبله بود . تنها دو بيماري، يعني طاعون و مالاريا ، به اندازه آبله قرباني داشته اند . چگونگي مبارزه با مالاريا با استفاده از كينين و داروهاي ضد مالاريا انجام مي شد حشره كشها نيز در حذف پشه هاي ناقل بيماري مفيد واقع شدند . پس از آنكه مشخص شد عامل انتقال طاعون ككهاي بدن موش هستند ،اين بيماري نيز سر انجام در مناطق توسعه يافته جهان با انجام اقدامات بهداشتي مهار شد .شهرت ادوارد جنر به دليل آشنا كردن جهانيان با واكسني است كه جان ميليونها نفر را از مرگ شوم ناشي از آبله رهانيده و چندين ميليون نفر ديگر را از ظاهر زشت و وحشتناكي كه بر اثر ابتلا به اين بيماري ايجاد مي شود ، نجات داده است .
جنر واكسن خود را در پي كار طولاني و طاقت فرسا در آزمايشگاه كشف نكرد . در ۱۹ سالگي شير دوشي به او گفته بود كه هرگز به آبله مبتلا نخواهد شد ، چون قبلاً به آبله گاوي مبتلا شده بود .بعد ها وقتي جنر پزشك شد و به بي فايده بودن تلاشهايش براي درمان اين بيماري پي برد ، جمله آن شير دوش را به خاطر آورد . اوتحقيق كرد و دريافت شير دوشان تقريباً هرگز ، حتي وقتي از مبتلايان به آبله پرستاري مي كنند ، دچار آبله نمي شوند .
به نظرش رسيد كه آبله گاوي را به افراد تلقيح كند ، تل آنها را از ابتلا به بيماري مرگبار تر آبله مصون سازد .اين بخت ياري حقيقي بود . بدون اينكه زحمتي بكشد ، در يافت كه آبله گاوي باعث ايمني در برابر آبله مي شود . قوه تشخيص او به اندازه اي بود كه توانست به ارزش اين حقيقت پي ببرد و از آن استفاده كند.
ادوارد جنر به سال۱۷۴۹ در بركلي از توابع گلاستر شر انگلستان به دنيا آمد . شش ساله بود كه پدرش ، يك روحاني مسيحي ، درگذشت ، برادر بزرگترش مسئوليت تربيت او را به عهده گرفت. تحصيلات ابتدايي خود را در مدارس محلي گذراند ، ودر آنجا به تاريخ طبيعي علاقه مند شد . تحصيل طب را زير نظر دانيل لادلو ، از جراحان سادبري آغاز كرد . در اين هنگام بود كه شير دوش ، رابطه بين آبله گاوي و آبله را برايش تعريف كرد . جنر در سال ۱۷۷۵ در زمينه عقايد روستاييان گلاستر شر در باره آبله به تحقيق پرداخت دريافت كه دو نوع آبله گاوي وجود دارد ، وفقط يكي از آنها از آبله پيشگيري ميكند . همچنين تعيين كرد كه نوع موثر آبله گاوي تنها وقتي اثر محافظتي دارد كه در مرحله خاصي از بيماري منتقل شود .
او براي آزمودن نظريه اش مقداري از مايع درون تاولها دست شير فروشي را كه به آبله گاوي مبتلا بود بيرون كشيد و آن را به لندن برد و بادقت مايع آبله را به پسركي تلقيح كرد و همان طور كه جنر پيش بيني كرده بودپسرك به آبله دچار نشد . جنر از واژه واكسيناسيون استفاده نكرد، بلكه به جايش لفظ مايه كوبي يا « واريوله واكسينه» را به كار برد معناي لغوي اصطلاح لاتيني اخير « تاولهاي ريز گاو » است .
 تا حدود يك قرن بعد ، مايه كوبي جنري آبله گاوي ، تنها روس ايمن سازي عليه بيماري بود . در سال ۱۸۸۰ لويي پاستور براي ايمن سازي مرغان عليه وبا ، كه در يك همه گيري ،۱۰%طيور فرانسه را از بين برده بود ، روسي ابداع كرد . او باكتري ايجاد كننده اين بيماري را جداسازي كرد و با كشت شكل ضعيف شده و تلقيح آن به مرغان ، آنها را نسبت به حمله مرگبار بيماري ايمن ساخت . اصول كلي روش پاستور با روشي كه جنر براي مايه كوبي با آبله گاوي ابداع كرد يكي بود . قبل از آنكه ويروس آبله به شكل آبله گاوي به شير دوش منتقل شود ، در بدن گاو ضعيف شده بود .در سال ۱۸۸۱ ، پاستور با روي آوردن به سياه زخم ،كه از بيماريهاي گاو و گوسفند است، باسيل آنرا جدا كرد . اواين باكتري را در دمايي بالاتر از دماي بدن حيوان كشت داد تا مايعي براي تلقيح تهيه كند كه موجب حمله خفيف سياه زخم در جانور شود ، و حيوان را براي روزي كه دچار حمله شديد بيماري مي شود ، ايمن سازد .
همانطور كه خود پاستور گفت ، او براي ارج نهادن به شايستگي و خدمات مهم يكي از بزرگترين انگليسيان ، يعني جنر واژه واكسيناسيون را به طور كلي براي روش مايه كوبي پيشگيري كننده وضع كرد. چهار سال بعد پاستور واكسني براي بيماري كه در حيوانات هاري و گاه در انسان آب گريزي خوانده مي شود ، ابداع كرد .
پژوهشهاي پيش گامانه پاستور ،كه بر كشف بخت يارانه جنر مبتني بود ،ايمن سازي را به دانش بسيار كار آمد تبديل كرد ، و زمينه را براي وقوع انقلابي در مهار بيماري هاي عفوني آماده ساخت .
شايد گذشته از كشف آنتي بيوتيكها ، هيچ اكتشافي چنين تاثير عميقي بر سلامت انسان نگذاشته باشد .به نوشته و.ر كلارك در پايه هاي تجربي ايمني شناسي معاصر (۱۹۸۶) گل سر سبد موفقيتها در فرايند ايمن سازي ريشه كني كامل آبله بوده است . در نيمه نخست اين قرن ، سالانه حدود ۲ تا ۳ ميليون مورد جديد گزارش مي شد .
در سال ۱۹۴۹ آخرين مورد آبله در ايالات متحده ، ودر سال ۱۹۷۷ آخرين مورد تاييد شده سراسر جهان در سومالي گزارش شد .
واكسن چيست ؟
موجود زنده ، مانند بدن انسان به خودي خود نيروي مقاومت و غلبه يافتن بر ميكروبها را دارد . اين حالت را « مصونيت » مي نامند. اما در برخي از موارد بايد بدن را از خارج كمك كرد ، تا چنين مصونيتي را پيداكند . در بسياري از بيماري هايي كه از ويروس پديد مي آيند ، اگر انسان يكبار آن بيماري را بگيرد و خوب بشود ديگر در برابر آن مصونيت پيدا مي كند . مثلاً آبله ، سرخك و آبله مرغان از بيماري هايي هستند كه اگر يك بار انسان آنها را بگيرد ، براي هميشه از آنها مصونيت پيدا مي كند . يعني ديگر آنها را هرگز نخواهد گرفت .
اما بيماري هاي ديگري مانند آنفولانزا ممكن است چند بار به سراغ به سراغ انسان بيايند .پس براي رهايي از چنگ انها مي آيند و به طور مصنوعي در انسان مصونيت ايجاد مي كنند .
بدين طريق كه ويروس ضعيف شده آن بيماري را به بدن تزريق كرده ، انسان را دچار يك حالت خفيفي از آن بيماري مي نمايند. ولي چون اين بسيار ضعيف است، انسان به زودي بهبودي مي يابد و پس از بهبودي كامل براي يك مدت طولاني در برابر آن مرض ، مصونيت مي يابد .
واكسن زدن يعني تزريق ويروس ضعيف يك بيماري به بدن.
واكسن داراي ميكرب بيماري است كه البته آنرا ضعيف و بي آزار ساخته اند واكسن از پي تزريق در بدن انسان « پادزهر » درست مي كند كه با ويروس بيماري وارد نبرد مي شوند و آنها را خنثي ميكنند .
طرز ساختن واكسن چگونه است ؟
واكسن را اينگونه ميسازند : نخست حيواني را عمداً دچار بيماري مورد نظر مي كنند . سپس ويروس آن بيماري را از بدن حيوان مزبور جدا مي سازند .
مجدداً اين ويروس را به حيواني ديگر تزريق مي كنند و پس از بيمار شدنش ، باز ويروس را از بدنش جدا مي سازند . آنقدر اين عمل را تكرار مي كنند تا به قدري ويروس ضعيف گردد كه اگر آنرا به بدن انساني تزريق كنند نه تنها او را بيمار نكند، بلكه برايش مصونيت هم پديد آورد .
راه ديگر واكسن سازي اين است كه آن را از ويروسهاي مرده يا بي فعاليت به دست مي آورند .
با تزريق اين نوع واكسن بدن مشغول ساختن پادزهر مي شود و خود را آماده دفاع در برابر ميكر وب اصلي مي كند .براي بيماري خواب و آنفولانزا از اين روش استفاده مي كنند . و بالاخرهگاهي هم خود ويروس را بي آنكه ضعيفش گردانند از راه پوست به بدن تزريق مي نمايند . آنگاه چون ويروس از راه غير طبيعي وارد بدن گرديده ، باز در آن ايجاد مصونيت ميكند .
واکسیناسیون چه سودی دارد ؟
 
 مزيت ايمن سازي بر سرم درماني ، در طول مدت حفاظت از طريق مايه كوبي است.
واكسنها، علاوه بر توليد فعال پابتنهاي در گردش ، درموارد خاص، ودر هنگام بروز آلودگيهاي بعدي سريعاً موجب واكنش ليمفوسيتها گرديده و دستگاه حساس ايمني را طوري سامان مي دهد كه ميتواند نسبت به حمله اجرام خارجي واكنش سريع نشان دهد ، اين نوع واكنش را پاسخ ياد اور يا خاطره اي مي نامند .
براي سهولت امر، مي توان واكسنها را به دودسته مشخص تقسيم نمود:
الف) واكسنهاي باكتريايي
۱) واكسنهاي زنده تخفيف حدت يافته : ب. ث . ژ
۲)  واكسنهاي كشته:سياه سرفه، حصبه ،وبا
۳)  نازهر(توكسوئيد): ديفتري، كزاز
۴)  واكسنهاي پلي ساكاريدي: مننگوكوكسي
C , A ،پنوموكوكسي
ب) واكسنهاي ويروسي
۱) واكسنهاي زنده تخفيف حدت يافته: فلج اطفال خوراكي، سرخجه ،سرخك، اوريون، تب زرد
۲) واكسنهاي كشته كامل: انفولانزا ، فلج اطفال تزريقي ، هاري
۳) واكسنهاي كشته( بخشي از پادگن) : هپاتيت ب
توكسوئيدها فقط در قبال اگزوتوكسينها ايجاد ايمني مي كنند و كيفيت انها به لحاظ خلوص و قابليت انحلال پادگن بسيار عالي است . ايمني خلطي حاصل از آنها نيز به سادگي قابل اندازه گيري است .
در واكسنهاي باكتريايي كه از ياخته كامل استفاده مي شود ، پادتنهايي توليد مي شوند كه بعضي از آنها احتمالاً جرء اپسونينها هستند. اين واكسنها نقش يك ادجووان (ياور ) را دارند و همراه با ديگر واكسنها موجب افزايش پاسخ ايمني مي شوند.
در مورد ب .ث . ژ وضعيت فرق مي كند ، اين واكن بيشتر ايجاد ايمني سلولي مي كند و پادتن خلطي قابل اندازه گيري توليد نمي نمايد .اين حالت از ايمني سلولي همراه با افزايش حساسيت تاخيري است كه از طريق آزمون حساسيت به توبركولين اندازه گيري مي شود.
واكسن آبله (ويروس واكين ) كه قديمي ترين واكسن ويروسي است، پس از تزريق به انسان به علت قرابت پادگني ، ايجاد ايمني عليه آبله (ويروس واريول ) مي كند. ايمني واكسن عمدتاً از نوع سلولي است و بطور كلي پاسخ پادتني ضعيف است.
استفاده از واكسنهاي زنده تخفيف حدت يافته در افراد مبتلا به نقص دستگاه ايمني سلولي رسماً ممنوع است .
ساير واكسنهاي ويروسي زنده يا تخفيف حدت يافته ،ايجادايمني خلطي همراه با پادتنهاي در گردش مي كنند كه به روش هاي متداول سر مشناسي نظير سرونوترا ليزا سيون ، واكنش ممانعت از هم اگلوتيناسيون ، بررسي ايمني به كمك مواد راديوايزوتوپ ، اليزاو غيره قابل اندازه گيري است. آزمونهاي افزايش حساسيت تاخيري بعضاً دال بر ايمني با واسطه سلولي است .
بعضي واكسنها نظير واكسن خوراكي فلج اطفال يا واكسنهايي كه از طريق بيني تجويز مي شوند ، علاوه بر ايمني خلطي ، ايجاد ايمني موضعي مي نمايند و به دنبال آن ايمونوگلو بولين نوع
A توليد مي شود كه موجب ايمني موضعي بسيار قوي خواهد شد و از دخول ويروس از طريق ان مجاري جلو گيري خواهد كرد. نهايتاً، واكسنهاي مننگوكوكسي C ,A ، و پنوموكوكسي پلي والان براساس نوع كپسول وپلي ساكاريد موجود در واكسن ، ايجاد پادتن اختصاصي مي نمايند.
عوارض واكسيناسيون 
پيشگيري ازبيماريهاي عفوني بوسيله واكسن يكي از پيروزيهاي مهم علم پزشكي است، اما بايد در نظر داشت كه با وجود پيشرفتهاي بدست آمده در تهيه واكسن‌هاي بسيار كم ضرر و بي‌نهايت موثر بهرحال هيچ واكسني كاملاً بي ضرر و صددرصد مؤثر نيست. هدف در تهيه واكسن مناسب ، رسيدن به مرحله‌اي است كه واكسن حداكثر اثر پيشگيري را با حداقل عارضه جانبي داشته باشد.
عوارض متعددي تاكنون براي واكسن‌ها گزارش شده است كه شايع‌ترين آنها عوارض محل تزريق بصورت تورم و حساسيت و درد موضعي است كه گاهي با درجات خفيفي از تب نيز همراه مي‌شود.
اين عوارض اغلب در طي ۲۴ ساعت اول بعد از تزريق ظاهر شده و معمولاً دركودكان بارزتر و ميزان تب كودك نيز بالا است. در دنباله تزريق واكسن سياه سرفه بندرت ممكن است كودك دچار آنسفاليت شود. اين عارضه معمولاً چند روز پس از تزريق اين واكسن بصورت بيقراري، تشنج اختلال رفتاري و تغيير سطح هشياري خودنمائي مي‌كند. هرگاه بعد از تزريق واكسن ثلاث كودك تب بالا، تشنج، و گريه‌هاي شديد و طولاني بيش از ۳ ساعت داشته باشد ، در نوبت‌هاي بعدي از واكسن دوگانه استفاده مي‌شود.
يكي از عوارض بسيار نادري كه بويژه با گونه شماره ۳ ويروس قطره فلج اطفال ممكن است پيش آيد پيدايش شكل فلجي بيماري است. شيوع اين عارضه دربالغين كمي زيادتر از كودكان مي‌باشد، بدين جهت تجويز همگاني قطره ضد فلج كودكان در سنين بالاي ۱۸ سال توصيه نمي‌شود.
هرگاه به فردي با نقص ايمني قطره ضد فلج تجويز شود خطر پيدايش اشكال فلجي بيماري افزايش پيدا مي‌كند.
در حاملگي تزريق واكسن‌هاي ويروسي زنده بعلت احتمال انتشار آنها به جفت و جنين ممنوع مي‌باشد.
  اميد است با پيشرفتهاي كه در تكنيك‌هاي بيولوژي ملكولي پيدا شده است بتوان در آينده واكسن‌هايي با عوارض هر چه كمتر تهيه نمود.
 به دنبال تزريق واكسن توام عوارض موضعي ا ز قبيل قرمزي محل تزريق ، حساسيت موضع ، و گاهي واكنشهاي عمومي مانند تب ، سر درد ، و گاهي ظهور بثوراتي در سطح بدن مشاهده مي شود اما اين واكنشها به زودي مرتفع مي گردند .
در موارد نادري به دنبال تزريق واكسن توام ضد ديفتري- كزاز ناراحتي هاي كليوي و عصبي ديده شده است . در چنين حالاتي تزريق هاي بعدي انجام نمي گيرند . بايستي همواره آدرنالين يك در هزار در دسترس تزريق كنندگان واكسن باشد تا اگر عارضه آنافلاكسي پيش آمد بلافاصله بمصرف برسد .
 همچنين ناراحتيهاي مغزي قابل توجهي كه ناشي از تزريق جزء سياه سرفه اواكسن سه گانه است به ندرت ذكر شده ، اگر ناراحتي عصبي ويا تشنجي كودك ظرف ۲ روز پس از تزريق مشاهده شود ، نشان ايجاد ناراحتي به علت واكسن سياه سرفه است در اين صورت دنباله ايمن سازي را با واكسنهاي دو گانه ضد ديفتري ، كزاز خردسالان يا بزرگسالان بسته به سن شخص ادامه مي دهند و به اين كودك ديگر واكسن سياه سرفه نبايد تزريق شود .

*** جدول و زمان انجام واكسيناسيون در کشور ایران :

 

انواع واكسن ها، مقدار ، راه تجويز و شرايط نگهداري آنها

شرايط نگهداري درمحل واكسيناسيون

مقدار و راه تجويز *

ماهيت

نام واكسن

۸-۲ درجه سانتيگراد

( طبقه مياني يا پاييني يخچال)

۵/۰ ميلي ليتر، عضلاني

توكسوئيد كزاز، توكسوئيد ديفتري و باكتري كشته شده سياه سرفه

سه گانه

۸-۲ درجه سانتيگراد

( طبقه مياني يا پاييني يخچال )

۵/۰ ميلي ليتر ، عضلاني

توكسوئيد كزاز و توكسوئيد ديفتري ( خردسالان و بزرگسالان)

دوگانه

۸-۲ درجه سانتيگراد

( طبقه مياني يا پاييني يخچال)

۵/۰ ميلي ليتر ، عضلاني

توكسوئيد كزاز

كزاز

۸-۲ درجه سانتيگراد

( طبقه فوقاني يخچال )

 

زير يكسال ۰۵/۰ ميلي ليتر داخل جلدي، بالاتر از يك سال ۱/۰ ميلي ليتر داخل جلدي

باسيل كالمت وگرن

ب.ث.ژ

۸-۲ درجه سانتيگراد

( طبقه فوقاني يخچال )

 

۵/۰ ميلي ليتر، زير جلدي

ويروس زنده ضعيف شده سرخك، اوريون و سرخجه

MMR

۸-۲ درجه سانتيگراد

( طبقه فوقاني يخچال )

قطره خوراكي

ويروس سه گانه زنده ضعيف شده

فلج اطفال

۸-۲ درجه سانتيگراد

( طبقه فوقاني يخچال )

۵/۰ ميلي ليتر، زير جلدي يا عضلاني

ويروس كشته شده

۸-۲ درجه سانتيگراد

(‌طبقه مياني يا پاييني يخچال )

براي كودكان زير ده سال، ۵/۰ ميلي ليتر و براي افراد ده سال و بالاتر يك ميلي ليتر در عضله ، براي بيماران دياليز و تالاسمي دو برابر مقدار توصيه شده

آنتي ژن سطحي ويروس

« هپاتيت ب »
در خصوص طريقه مصرف واكسن ها چنانچه دستورالعمل مشخصي از طرف مركز مديريت بيماريها ارسال نشده باشد مراعات دستورالعمل كارخانه سازنده ضروري است.
توضيح :
۱- واكسن هاي سه گانه، كزاز، دوگانه و « هپاتيت ب » در مقابل يخ زدگي تغيير ماهيت مي دهند، در اينصورت ،‌از مصرف آن بايد جداً خودداري كرد.
۲- كليه واكسن ها بايد تا لحظه تجويز در دماي ذكر شده نگهداي شوند. ( در يخچال نگهداري شود )
۳- حلال واكسن هاي
MMR و ب. ث. ژ در واحد مصرف كننده نيز بايد در دماي ذكر شده نگهداري شود.

زنجيره سرما (جهت نگهداري واکسن(
واکسن ها نسبت به حرارت و یخ زدگی حساس هستند، بنابراین ضروریست در دمای مناسب نگهداری شود. «به نظامی مرکب از افراد و تجهیزات که اطمینان می‌دهد واکسن مؤثر به مصرف کننده برسد» زنجیره سرما گفته می‌شود.
نکات مهم و مورد نگهداری واکسن در یخچال :
▪ واکسن ها باید طوری در یخچال قرار داده شوند که واکسن هایی که قبلاً تحویل گرفته شده اند جلوتر قرار داده شده و زودتر مصرف گردند.
▪ واکسن ها باید برحسب نام آنها در داخل سبدهای کوچک بصورت مجزا از یکدیگر قرار داده شوند. استفاده از سبد باعث خواهد شد که جریان هوای داخل یخچال به طور یکسان به تمامی ویالها برسد.
▪ برای جلوگیری از یخ زدگی واکسن ها (مخصوص سه گانه، دوگانه و هپاتیت) باید دقت کرد که با دیواره داخلی یخچال یا یخدان یا کلدباکس در تماس نباشند.
▪ درجه حرارت یخچال را روزی ۲ بار (در ابتدا و پایان ساعت) به وسیله دماسنج که داخل آن گذارده شده کنترل نموده و در فرم نمودار درجه حرارت یخچال ثبت نمائید.
▪ از گذاردن هر نوع غذا و نوشیدنی در یخچال حاوی واکسن خودداری شود. ضمناً دقت نمائید که درب یخچال کاملاً بسته شده باشد (لازم است درب یخچال قفل داشته باشد. )
▪ لبه متحرک سینی آبگیر زیر قسمت فریزر و یخچال بایستی به طرف بیرون باشد تا هوای فریزر بتواند داخل یخچال نفوذ کند.
▪ یخچال را بطور مرتب برفک زدایی نمائید. (این کار را زمانی انجام دهید که قطر یخ بیش از نیم سانتیمتر باشد. )
طریقه چیدن آیس بگ و واکسن ها درداخل یخچال:
▪ در قسمت فریزر یخچال آیس بگ‌ها باید بصورت ایستاده قرار داده شوند در صورت ممکن نبودن ترجیحاً باید به حالت خوابیده به پهلو قرار داده شوند.
▪ در طبقه فوقانی یخچال واکسن های فلج اطفال، ب ث ژ ، MMR و سرخک قرار داده شوند.
▪ در طبقه میانی واکسن های سه گانه ، دوگانه ، هپاتیت و محلول توبرکولین قرار داده شوند.
▪ حلال مخصوص هر دو واکسن را در طبقه مخصوص همان واکسن نگهداری نمائید.
▪ در طبقه تحتانی شیشه های حاوی آب و نمک گذاشته شود تا زمانی که یخچال خاموش شود، هوای سرد در اطراف واکسن ها و حلال ها در جریان باشد.
▪ یخچال نگهداری واکسن باید فاقد هرگونه عیب و نقص فنی باشد و باید در محلی مناسب دور از گرما و نور آفتاب قرار گیرد، بطوری که پشت آن با دیوار ۲۰-۱۵ سانتیمتر فاصله داشته باشد. ضمناً یخچال باید در جای خود تراز شده باشد.
شاخص ویال واکسن (V.V.m)
برچسبی است بصورت یک دایره تیره رنگ که یک مربع سفید رنگ وسط آن قرار دارد، هنگامی که ویال واکسن در معرض گرما در مدت معین قرار گیرد، رنگ مربع آن تغییر رنگ می‌دهد. کارخانه سازنده واکسن این شاخص را بر روی ویال واکسن می‌چسباند تا قبل از بازکردن درب ویال واکسن وضعیت V.V.M بررسی شود. تغییرات رنگ آن تدریجی و غیر قابل برگشت می‌باشد و چون روی ویال قرار دارد بهترین ابزار برای کنترل سلامت واکسن است. ضمناً این شاخص تا زمان مصرف واکسن در دسترس است.
آماده سازی یخچال:
۱) گذاشتن آیس بگ ها در قسمت فریزر یخچال جهت منجمد شدن
۲) تمام واکسن‌ها و حلالها باید در قسمت اصلی یخچال نگهداری شوند.
۳) ویالهای واکسن در یخچال را طوری قرار دهید که هوا بین آنها جریان داشته باشد و واکسن های حساس به سرما را دور از قسمت فریزر یخچال و بدنه نگهداری نمائید.
۴) با توجه به اینکه ایران استراتژی استفاده از واکسن های چند دوزی باز شده را اعمال می‌کند واکسن های بازشده HePB , OPV – DPT – T.T – T.d را در نوبت کاری بعدی در اولویت مصرف قرار دهید. (واکسن های چند دوزی که یک دوز یا بیش از آن در طی یک نوبت واکسیناسیون مصرف شده است می‌تواند در طی ۴ هفته مورد استفاده قرار گیرد. در صورتی که شرایط زیرا را دارا باشد:
▪ تاریخ انقضاء آن نگذشته باشد
▪ در شرایط مناسب نگهداری شود.
▪ در آب غوطه ور نشده باشد.
▪ در هنگام کشیدن واکسن در سرنگ تمامی روشهای استریل کار کردن رعایت شده باشد.
▪ دارای V.V.M باشد. ویالهای واکسن دارای V.V.M که در معرض حرارت قرار گرفته (V.V.M آن کمی رنگی شده) در سبدی که برچسب اولویت استفاده را دارد نگهداری و در نوبت های بعدی واکسیناسیون این ویالها را مصرف کنید.
مقایسه ویالی که بطورعمد یخ زده باشد، باویالی که مشکوک به یخ زدگی است.
▪ این ویال را استفاده کنید: اگر رسوب در ویال مشکوک آهسته تر از ویال کنترل ته نشین شود.
▪ این ویال را استفاده نکنید: اگر رسوب دو ویال مشکوک و و ویال کنترلی با سرعت یکسان ته نشین شود واکسن مشکوک ممکن است آسیب دیده و نباید مورد استفاده قرار گیرد.
واکسن کاریر:
واکسن کاریرها مانند کلدباکس ها از مواد مخصوصی ساخته شده اند که گرما را از خود عبور نمی‌دهند و دارای فضای مجزا جهت جاسازی کیسه های یخ می‌باشند و می‌توانند با آن واکسن ها و حلال را حمل نمود و یا موقتاً نگهداری نمایند.
واکسن کاریر از کلدباکس کوچکتر بوده و افراد براحتی می توانند آنرا حمل نمایند ولی نمی توانند بیشتر از ۴۸ ساعت واکسن را نگهداری نماید.
واکسن کاریر برای حمل واکسن‌ها و حلال ها در مراکز بهداشتی درمانی، خانه‌های بهداشت و پایگاهها و تیم های سیاری استفاده می شوند. ضمناً برای نگهداری موقت واکسن در زمانی که یخچال مشکل پیدا کند و یا برفک‌زدایی می‌شود نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. قبل از گذاشتن ویال واکسن داخل واکسن کریر ابتدا باید دمای آن را به ۸-۲ درجه سانتیگراد رساند.
مراحل فریز کردن آیس بگ:
▪ آیس بگ را پر از آب کرده و کمی از فضای بالای آنرا خالی بگذارید و درپوش آنرا محکم ببندید.
▪ هر آیس بگ را که پر از آب می‌کنید برعکس نگهدارید و فشار دهید تا مطمئن شوید نشت آب نداشته باشد.
▪ آیس بگ ها را عمودی و یا بر روی کناره هایشان در فریزر بگذارید، طوری که سطح هر بسته یخ با سطح صاف فریزر در تماس باشد و درب فریزر را ببندید.
▪ فریزر یخچال ها می‌تواند تا ۶ بسته آیس بگ بزرگ و یا ۱۲ بسته آیس بگ کوچک را در روز منجمد کند. تعداد آیس بگ های بیشتر به زمان زیادتری برای یخ بستن نیاز خواهد داشت.
▪ آیس بگ ها را حداقل مدت ۲۴ ساعت برای انجماد کامل در فریزر نگهدارید.
▪ بعد از مدت ۲۴ ساعت می‌توانید آیس بگ ها را استفاده نمائید.

عوارض ایمنسازی واکسیناسیون و چگونگی برخورد با آن
 هدف ایمنسازی حفاظت فرد و جامعه در برابر بیماریهای قابل پیشگیری با واکسن است . گر چه واکسنهای مورد استفاده از نظر میزان اثر بخشی بسیار مورد اطمینان هستند و عوارض جانبی ناچیز دارند اما بطور کلی هیچ واکسنی بدون عارضه نیست . عوارض ممکن است خفیف و گذرا باشد و یا شدید و نادر که تهدید کننده سلامتی کودک است .
برای افزایش پذیرش ایمنسازی و بالا بردن کیفیت خدمات باید مراقبت از اثرات نامطلوب شدید حاصل از ایمنسازی به عنوان بخشی تلفیقی در برنامه تلفیقی در برنامه ایمنسازی منظور گردد . با توجه به کاهش بیماریهای قابل پیشگیری با واکسن در اثر توسعه ایمنسازی توجه بیشتری به عوارض واکسن شده است . برای مثال در کشوری که سالها فلج اطفال ریشه کن شده عوارض این واکسن ( ۱مورد در ۳ میلیون ) بیشتر از قبل جلب مشارکت نظر میکند . مراقبت عوارض ایمنسازی به مفهوم پایش سلامت ایمنسازی است و به اعتبار برنامه ایمنسازی کمک میکند . با اجرای این برنامه میتوان از ایجاد تشنج در جامعه در اثر عوارض واکسن جلوگیری نمود .
طبقه بندی :
معمولاً هر پیامد متعاقب ایمنسازی عارضه ایست که پس از ایمنسازی بوجود آمده و عقیده بر آن است که علت آن ایمنسازی است .
الف ) واکنش به واکسن :
این موارد جزء لاینفک واکسن میباشد و در صورتی که واکسن بصورت صحیح داده شود نیز بوجود خواهد آمد .
ب ) اشتباه در برنامه :
 تزریقات غیر استریل ـ عدم تهیه صحیح واکسن ـ تزریق در محل نادرست ـ حمل و نقل غیر صحیح ـ بی توجه ای به موارد منع مصرف
ج ) همزمانی با واکسن :
 مربوط به ایمنسازی نیست و بیماری یا عارضه ای است که با واکسیناسیون بروز میکند د ) واکنش تزریقات : اضطراب و تشویق در اثر استرس و یا در تزریقات
ه ) واکنش ناشناخته :
 که هنوز علتی برای آن مشخص نشده است .افزایش پاسخ ایمنی بدن میشوند ( بخصوص در واکسن ثلاث ) معمولاً عوارض واکسن در یک تا دو روز بعد از ایمنسازی اتفاق میافتد ( بجزء واکسن MMR که ۱۲ ـ ۶ روز بعد از ایمنسازی اتفاق میافتد . واکنش موضعی شامل درد و تورم و قرمزی محل تزریق است که در ثلاث و یادآور واکسنها تا ۸۵درصد میرسد . د. هفته پس از ایمنسازی ب ث ژ واکنش بصورت پاپول بوده که محل زخم شده پس از چند ماه بهبود یافته و اسکار باقی میگذارد . واکنشهای عمومی شامل تب بوده که به ۱۰ درصد واکسیناسیون میرسد . ولی در بعضی واکسنها ( ثلاث ) تا ۵۰ درصد نیز میرسد . در ۱۵ ـ ۵ درصد کسانی که سرخک دریافت میکنند واکنشهایی مانند وراش و التهاب ملتحمه مشاهده میشود .
واکنش نظیر تورم غده پاروتید در اثر واکسن اوریون و درد وفاصل و تورم غده لنفاوی ناشی از واکسن سرخجه تا ۱ درصد نیز دیده میشود . علایم عمومی واکسن پولیو در کمتر از یک درصد به شکل اسهال سردرد و در د عضلانی است .

عوارض خفیف و شایع واکسن و درمان آنها:
واکسن    عوارض موضعی ( درد ـ ورم ـ قرمزی )    تب بالای ۳۸ درجه سانتی گراد    علائم موضعی
ب ث ژ    ۹۵ ـ ۹۰%    ـ ـ ـ ـ    ـ ـ ـ ـ
هموفیلوس آنفلوانزا    ۱۵ ـ ۵%    ۱۰ ـ ۲ %    ـ ـ ـ ـ
هپاتیت ب    بزرگسالان حدود ۱۵ درصد و خردسالان حدود ۵%    ۶ ـ ۱%    ـ ـ ـ ـ
MMR    حدود ۱۰%    ۱۵ ـ ۵%    ۵% ( راش )
Opv    ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ    کمتر از ۱ درصد    کمتر از ۱ درصد
Td/DT/T    حدود ۱۰ درصد    حدود ۱۰ درصد    حدود ۲۵ درصد
سیاه سرفه ( ثلاث )    تا ۵۰ درصد    تا ۵۰ درصد    تا ۵۵ درصد
درمان    کمپرس آب سرد در محل تزریق ـ مسکن و تب بر    معاینات اضافی ـ لباسهای مناسب ـ پاشویه ـ مسکن و تب بر    مایعات تا ۵۵ درصد اضافی ـ مسکن و تب بر

ـ علائم عمومی شامل سردرد ـ اسهال و در عضلانی
ـ میزان عوارض موضعی دزهای یا دارو بین ۸۵ ـ ۵۰ درصد افزایش پیدا میکند .
واکنش های نادر و شدید و فاصله و میزان بروز واکنش ها
واکسن     واکنش    فاصله تزریق    تعداد دز به واکنش    واکنش در یک میلیون دز
ب ث ژ    لنفادنیت چرکی    ۶ ـ ۲ ماه    ۱ در هزار    ۱۰۰۰ ـ ۱۰۰
ب ث ژ    التهاب استخوانی ب ث ژ    ۱۲ ـ ۱ ماه    ا در ۳۰۰۰ تا ۱ در صد میلیون    ۳۰۰ ـ ۱%
ب ث ژ    عفونت منتشر ب ث ژ    ۱۲ ـ ۱ ماه    یک در یک میلیون    ۵۶/۱ ـ ۹/۰
آنفلوانزا    شناخته شدن نیست    ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ      ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ     ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ
هپاتیت ب    آنا فیلاکسی    ۱ ـ ۰ ساعت    یک در ۶ تا ۹۰۰۰۰۰    ۲ ـ ۱
M/ MMR/MR    تشنج ناشی از تب    ۱۲ ـ ۶ روز    یک در ۳۰۰۰    ۳۳۰
//         //    کاهش پلاکتها ( ترومبوسیتوپنی )     ۳۵ ـ ۱۵ روز    یک در ۳۰۰۰۰    ۳۰
           //
            //    واکنش آنافیلاکتیک ( آلرژی شدید )    ۲ ـ ۰ ساعت    یک در ۱۰۰۰۰۰    ۱۰
//         //    آنا فیلاکسی    ۱ ـ ۰ ساعت    یک در ۱۰۰۰۰۰۰    ۱
           //
            //    آنسفالوپاتی    ۱۲ ـ ۶ روز    کمتر از یک در یک میلیون    کمتر ازیک
 
واکنش شدید و نادر :
 ( شامل تشنج ـ ترومبوسیتوپنی ـ آنا فیلاکسی و آنفالوپاتی ـ عفونت منتشر ب ث ژ ـ واکنش آنا فیلاکتیک ـ لنفادنیت چرکی )
آبسه استریل :
 ۱ . وجود آلومینیوم در واکسن ثلاث ۲ . تکان ندادن کافی ویال قبل از استفاده ۳ . تزریق سطحی واکسن ۴ . یخ زدگی واکسن ( شیوع این عارضه کم و یک درصد هزار تزریق است )
پیامدهای نا مطلوب دستگاه عصبی مرکزی :
فلج حاد ـ آنسفالوپاتی ـ آنسفالیت ـ مننژیت ـ تشنج
عوارض شدید :
 شامل مرگ در عرض یکماه بعد از ایمنسازی و یا بستری شدن در بیمارستان که به واکسیناسیون نسبت داده شود .
شوک آنا فیلاکسی :
واکنش شدید و با شروعی سریع است که با کلاپس گردش خون مشخص میشود و علامت اولیه اریتم منتشر و کهیر است و بدنبال آن انسداد تحتانی و یا فوقانی سیستم تنفس است و در حالت شدیدتر رنگ پریدگی ـ اختلال سطح هوشیاری و افت فشار خون است . درمانم آن با آدرنالین میباشد . معمولا واکنشهایی شدید بروز سریع دارند و بمدت ۱۰ دقیقه پس از ایمنسازی بوجود میایند لذا باید تمام واکسینه شده ها را ۱۰ تا ۲۰ دقیقه پس از ایمنسازی تحت نظر بگیرید .
چگونگی درمان با آدرنالین :
دز آدرنالین ۱ در ۱۰۰۰ ( ۱./۰ میلی گرم / کیلوگرم تا حداکثر ۵/۰ میلی لیتر اگر وزن بیمار را ندانیم :
کمتر از ۲ سال : ۰۶۲۵/۰ میلی لیتر ۱۶/۱ آمپول
۵ ـ ۲ سال : ۱۲۵/۰ میلی لیتر ۸/۱ آمپول
۱۱ ـ ۶ سال : ۲۵/۰ میلی لیتر ۴/۱ آمپول
بیش از ۱۱ سال : ۵/۰ میلی لیتر ۲/۱ آمپول