کوریکولوم آموزشی دوره دستیاری پرتودرمانی

 

پرتودرمانی (Radiotherapy) يك روش درمان سرطان است كه دز معين و دقيقي از پرتوهاي پرانرژي معمولا پرتوهاي ایكس مورد استفاده قرار می گيرد. دستگاه راديوتراپي به گونه اي طراحي مي شود كه امكان تابش دز مشخص به ناحيه مورد نظر از بدن بيمار را دارد. دز جذبي پرتوها سبب آسيب سلولها و توقف رشد و تقسيم آنها مي شودسلولهاي غيرطبيعي سرطان برخلاف سلولهاي طبيعي معمولا دراثر تابش بازسازي و ترميم نمي شوند. اثرات جانبي راديوتراپي عموما موقتي هستند. هدف راديوتراپي ازبين بردن سلولهاي سرطاني و آسيب حداقلي به سلولهاي سالم است كه براي درمان انواع تومورها به كار ميرود.

انواع پرتودرمانی :
در پرتو درمانی، پرتودهی ممکن است توسط دستگاهی خارج از بدن( پرتو درمانی خارجی ) و یا توسط منبع پرتو در داخل بدن (پرتو درمانی داخلی ) و یا توسط مواد رادیواکتیو باز در داخل بدن انجام شود (پرتو درمانی سیستمیک). نوع پرتودهی به نوع تومور ، تحمل بافت های سالم اطراف محل آن ، مسافتی که پرتو باید در داخل بدن طی کند و همچنین به سلامت عمومی بیمار ، تاریخچه بیماری و اینکه آیا بیمار از روشهای دیگر درمان استفاده خواهد کرد یا نه و مجموعه ای عوامل دیگر بستگی دارد . دربیشتر بیماران از روش پرتودرمانی خارجی و در تعدادی از بیماران از سه روش پرتو درمانی خارجی ، داخلی ، سیستمیک همراه با هم و یا جداگانه استفاده می شود


1.  پرتو درمانی خارجی (تله تراپی):
پرتو درمانی خارجی معمولاً در بیماران سرپایی مورد استفاده قرار می گیرد. در بیشتر این بیماران نیاز به بستری شدن در بیمارستان نیست رادیوتراپی خارجی برای درمان انواع سرطان شامل سرطان مثانه ، مغز ، پستان ، رکتوم ، پانکراس ، معده ، گردن رحم ، حنجره ، ریه ، پروستات و رحم استفاده می شود. علاوه بر این پرتو درمانی خارجی ممکن است برای کاهش دردهای متاستاتیک و یا مشکلات دیگر ناشی از گسترش تومورها مورد استفاده قرار گیرد.

2. پرتو درمانی تطبیقی سه بعدی(3D Conformal Radiation Therapy ) :

پرتو درمانی تطبیقی برخلاف طرح درمان های قدیمی سه بعدی است و از کامپیوتر برای هدف گیری دقیق تر تومور استفاده می شود .امروزه بیشتر متخصصین سرطان شناسی از این روش استفاده می کنند . تصاویر سه بعدی CT ، MRI ، PET  ویا CT- PET تهیه و به کمک نرم‌افزارهای مخصوص ، پرتوهایی که با شکل تومور مطابقت دارند طراحی می شود . چون در این تکنیک بافت سالم اطراف تومور به طور وسیع از تشعشع دور است از دوزهای بالاتر برای درمان تومور می توان استفاده کرد

3. IMRT (Intensity Modulated Radiation Therapy ) :

در این روش که یک نوع پرتو درمانی تطبیقی سه بعدی جدید است معمولاً از پرتوهای x با شدتهای متفاوت برای انتقال دزهای متفاوت پرتو به نواحی کوچک بافت به طور همزمان استفاده می شود . در این تکنولوژی نیز دزهای بالا به تومور و دزهای کمتر به بافتهای سالم اطراف می رسد . در برخی تکنیکها بیمار دز روزانه بیشتری دریافت می کند و زمان کل درمان کاهش و موفقیت درمان بیشتر می شود. IMRT ممکن است عوارض جانبی درمان را کاهش دهد. پرتودهی در این روش بوسیله یک شتاب دهنده خطی مجهز به کولیماتور Multileaf انجام می شود(کولیماتور به شکل دادن دقیق پرتوها کمک می کند). با چرخش دستگاه به دور بدن بیمار پرتوها از بهترین زوایا وارد تومور می شوند . پرتو ها تا حد امکان به طور دقیق با شکل تومور تطبیق داده می شوند . چون دستگاه IMRT بسیار تخصصی است مراکز پرتو درمانی به ندرت از این وسیله استفاده می کنند . این تکنولوژی جدید برای درمان تومورهای مغزی، سروگردن، حلق بینی، پستان، کبد، ریه، پروستات و رحم مورد استفاده قرار می گیرد . IMRT برای هر بیمار و یا هر نوع توموری مورد استفاده قرار نمی‌گیرد.

4. پرتو درمانی داخلی  :(Brachy Therapy)

در این روش منبع تشعشع که در یک پوشش نگهدارنده کوچک پیچیده شده در داخل تومور و یا بسیار نزدیک به آن قرار می گیرد و Implant یا ماده کاشتنی نامیده می شود. مواد کاشتنی ممکن است در شکلهای مختلف مانند سیمهای کوچک ، تیوبهای پلاستیکی ( کاتترها ) ribbans ( رشته ای ) کپسول و یا به شکل دانه ای وجود داشته باشد . مواد کاشتنی مستقیماً در داخل بدن گذاشته می شوند . در رادیوتراپی داخلی ممکن است بیمار نیاز به بستری داشته باشد . رادیوتراپی داخلی معمولاً به یکی از روشهای زیر انجام میشود که هرکدام به طور جداگانه توضیح داده شده است . در هر سه روش از مواد کاشتنی سربسته استفاده میشود .

5. رادیوتراپی حین جراحی(Intraoperative Radiotherapy )

این روش نوعی پرتو درمانی خارجی همراه با جراحی است. IORT برای درمان تومورهای متمرکز که نمی توان آنها را به طور کامل خارج کرد و یا ریسک عود مجدد وجود دارد استفاده می شود. بعد از خارج کردن تمام یا بیشتر بافت تومورال یک دوز زیاد با انرژی بالا مستقیماً به محل تومور در حین جراحی داده میشود ( بافت های سالم اطراف بوسیله شیلدهای مخصوصی حفاظت میشوند ) . بیمار بعد از عمل جراحی در بیمارستان بستری می شود. این روش ممکن است در درمان تومور های تیروئید ،  gynecological , colorectal روده باریک و لوزالمعده ( پانکراس ) استفاده شود . این روش برای درمان برخی از انواع تومور های مغز و سارکومای لگن در بزرگسالان تحت بررسی است .

6. رادیوتراپی سیستمیک :(systemic radiation therapy)

دراین روش درمانی ،موادرادیواکتیو به صورت مایع هستند ، که به صورت مایعات نوشیدنی یا تزریقی به بدن بیمار وارد می شوند. گاهی هم این مواد درکپسولهای دارویی قرارداده می شوند و نهایتا این مواد بعد از نوشیدن یا بلعیدن ویا تزیق در سرتاسر بدن منتشرشده و وظیفه درمانی خود را انجام می دهند


دستگاههاي پرتو درمانی :

1. دستگاههاي درمان سطحي :
دستگاههاي راديولوژي درمان سطحي با ولتاژ ۵۰ تا ۱۵۰ كيلوولت پرتوي ايكس توليد و ازفاصله ي ۲۰ سانتي براي درمان تومورهاي به عمق ۵ ميليمتر مورد استفاده قرارمي گیرد.
۲. دستگاههاي درمان نيمه عمقي:
با ولتاژهاي ۳۰۰ كيلوولت و جريان ۲۰ ميلي آمپر در فاصله ي ۵۰ سانتي از پوست اشعه ايكس مي تاباند. محدوديت اين روش درماني افزايش دز پوست بوده است وتومورهاي با عمق بيش از ۲ سانت دز كافي دريافت نمي كنند.
۳. دستگاههاي مگا ولتاژ:
اين دستگاهها با ولتاژهاي ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ كيلولت پرتو ایكس توليد مي كننددستگاههاي كبالت با اشعه گامایMev ۳۳/۱ نيز در اين دسته قرار مي گيرندامروزه از دستگاههاي فوق الذكر كمتر استفاده مي شود.

۴. دستگاه كبالت تراپي:
نوعي دستگاه پرتو درمانی است كه به جاي پرتوهاي ایكس از پرتوهاي گاماي كبالت- ۶۰ با انرژی      MeV ۳۳/۱  استفاده مي شود. براي توليد پرتوهاي گاما راديوايزوتوپ كبالت به نيكل- ۶۰ تبديل و اشعه بتاي منفي همراه دو اشعه گاما منتشر مي شود. پرتوهاي بتا در حفاظ چشمه كبالت جذب ولي پرتوهاي گاما از چشمه به طرف بدن بيمار تابيده ميشود.
ميزان اكتيويته چشمه كبالت با نيمه عمر ۵ سال با گذر زمان كاهش يافته و آهنگ-دز نيز كاهش
مي يابد به طوري كه پس از يك نيمه عمر احتياج به تعويض چشمه كبالت است.  امروزه استفاده از پرتوهاي كم انرژي و سايه دار دستگاه كبالت تراپي كمتر توصيه مي شود و در مراكزي كه از قبل داراي اين دستگاهها بوده اند، درمانهاي تسكيني و درمان تومورهاي سروگردن استفاده مي شود.

۵. دستگاههاي شتابدهندهي خطيLINAC)  ( :
اين دستگاهها ذرات الكتروني را توسط امواج راديوئي درون تيوب خلاء تا انرژيهايMev ۲۵ در مسير مستقيم شتاب مي دهند. با خروج مستقيم پرتوهاي الكتروني با انرژيهاي كم ، متوسط و بالا برای درمان تومورهاي سطحي نظير سرطان پوست مورد استفاده قرار مي گيرد و چنانچه يك هدف( صفحه تنگستن) در مسيرپرتوهاي الكتروني قرار گيرد پرتوهاي پرانرژي ایكس توليد مي شود كه براي تومورهاي عمقي مناسبند.

۶. سيكلوترونها:
نوعي شتابدهنده ذرات است كه علاوه بر توليد راديوايزتوپهاي پوزيترون دهنده، قادر به توليد پرتوهاي پروتون و نوترون پرانرژي هستند. پرتوهاي پرانرژي پرتون و نوترون براي درمان تومورهاي سطحي كه در اطراف خود داراي سلولهاي سالم و حياتي هستند مورد استفاده قرار مي گيرد. براي مثال براي درمان تومور در ناحيه عدسي چشم پروتون تراپي توصيه مي شود البته اين نوع شتابدهندهها فقط در كشورهاي پيشرفته و به طور محدود مورد استفاده قرار مي گيرند.


7. گاما نایف ( چاقوی گاما):
گامانايف، شيوه جديدي براي درمان و شناسايي مشكلات سر و به ويژه مغز استيكي از مزاياي گامانايف، كاهش تاثير آن بر بافت‌‌‌‌هاي سالم است اما اين‌خاصيت فقط مختص بخش‌‌‌‌هايي با وسعت كمتر از سه تا چهار‌ سانتي‌‌‌‌متر است. با افزايش وسعت بخش‌هاي آسيب‌‌‌‌ديده، تاثير گامانايف بر بخش‌‌‌‌‌‌‌‌هاي سالم اطراف بخش هدف نيز افزايش مي‌‌‌‌يابد، بنابراين استفاده از آن براي بخش‌‌‌‌هايي غير از «سر» نامناسب است. در گامانايف از روشي غير تهاجمي به نام Stereotactic Radio-surgery استفاده مي‌شود. اين روش در واقع به جراح مغز و اعصاب اين امکان را مي‌دهد که جراحي‌هاي مغز را بدون استفاده از تيغ جراحي و فقط با استفاده از پرتو انجام دهند. اشعه مورد استفاده در گامانايف از چشمه کبالت ۶۰ توليد مي‌شود و با استفاده از Dose Planning به‌صورت باريکه اشعه بسيار کنترل شده به هدف مورد نظر در مغز تابانده مي‌شود. دوز تابشي به طور دقيق بر اساس موقعيت اندازه و شکل هدف محاسبه مي‌شود، به‌طوريکه هدف را به طور کامل نابود کرده ولي روي بافت‌هاي سالم اطراف، کمترين اثر را مي‌گذارد. در اين روش بيمار هيچ‌گونه دردي را احساس نمي‌کند و مي‌تواند خيلي زود پس از جراحي، فعاليت‌هاي عادي خود را از سر بگيرد. نتايج طولاني مدت حاصله از درمان در ساير مراکز با تجربه طولاني‌تر، بسيار رضايت‌بخش و عوارض، بسيار کم و در حد قابل قبولي است. اين روش درماني براي تومورهاي مغزي مانند مننژيوما، تومورهاي هيپوفيز، نورينوم اکوستيک، متاستازهاي مغزي، ضايعات عروقي مانند AVM، کاورنوما و بعضي از تومورهاي بدخيم مغزي موثر بوده است.

8. سایبر نایف:
سایبر نایف یک نوع ربات رادیوتراپ استدستگاه پرتو درمانی رباتیک برای درمان سرطان مورد استفاده قرار گرفته شده است .
سایبرنایف، شیوه‌ای از پرتو درمانی است که به وسیله دکتر جان آر آدلر، استاد جراحی مغز و اعصاب و پرتودرمانی دانشگاه استنفورد و همچنین پیتر و راسل شونبرگ از شرکت پژوهشی شونبرگ، بنیان نهاده شد. در این شیوه البته خبری از چاقوی واقعی نیست ولی پرتو تابانیده شده به مانند چاقویی دقیق و بدون درد، بدون اینکه نیاز به بیهوشی باشد، عرصه را بر سلول‌های سرطانی تنگ می‌کند.
دستگاه سایبر نایف با تنفس بیمار به حرکت درمی‌آید و می‌تواند تومورهای سرطانی را با دقت بسیار بالاتر از روش‌های دیگر مورد هدف قرار دهد و میزان آسیب به بافت‌های سالم را کاهش دهد.
این دستگاه در واقع نوعی شتابدهنده خطی فشرده است که روی بازوی رباتیک نصب شده است. سایبر نایف با استفاده از بازوی رباتیک پرتوهای چندگانه تشعشعات با دوز بالا را از زوایای مختلف انتقال می‌دهد.
حین کار این دستگاه دوربین‌های مجهز به اشعه ایکس تنفس بیمار را کنترل می‌کنند و برای به حداقل رساندن آسیب به بافت‌های سالم جهت پرتوهای رادیوتراپی را تنظیم می‌کنند.
دقت بالای این دستگاه، درمان تومورهای سرطانی را که در نقاط حساس بدن نظیر نخاع قرار دارند یا دسترسی به آنها دشوار است، تسهیل می‌کند.
سایبرنایف جدیدترین تکنولوژی جراحی رادیویی ( رادیوسرجری) در دنیاست که میتواند بسیاری از تومورهای سرطانی را در نقاط مختلف بدن درمان کند.

 

تجهیزات درمانی گروه

1.       دستگاه شتابدهنده خطی  NEPTUN 10 PC

دستگاه شتابدهنده خطی در یک بونکر به ابعاد 6×6 متر با دیوارهای بتن باریت به ضخامت های 120 و180 سانتیمتری نصب گردیده است. دستگاه شتابدهنده نپتون ساخت کشور لهستان دارای انرژی فوتون  MV 9 و الکترونهای  6 و 8 وو 10  Mev است .

2.      دستگاه کبالت تراپی Theratron Phoenix

دستگاه کبالت تراپی Phoenix با اکتیویته 7000 کوری و گانتری و تخت کنترل دستی ساخت کشور کانادا دارای امکانات درمان چرخشی و ثابت . چشمه کبالت استوانه ای به قطر و ارتفاع 2سانتی متر داخل حفاظ سربی است که با پمپ هوا حرکت می کند. 

3.     دستگاه شبیه ساز ( سیمولاتور )

دستگاه سیمولاتور نوعی دستگاه فلورسکپی و رادیوگرافی دیجیتالی است که جهت مشاهده تومور و تنظیم فیلد درمان شیلد گذاری و تنظیم بیمار روی تخت مورد استفاده قرار می گیرد . در مد رادیوگرافی جریان mA 700 و در مد فلورسکپی جریان mA  15  از تیوب می گذرد.

4.     دستگاه شتابدهنده خطی مدل oncor

دستگاه شتابدهنده خطی انرژی بالا با قابلیت استفاده از MLC و نرم افزار IMRT مدل oncor شرکت زیمنس آلمان


5.     دستگاه شتابدهنده خطی compact

دستگاه شتابدهنده خطی انرژی پایین MV  6 مدل Compact شرکت الکتای انگلستان

 

 

 

 


 

                                         به صفحه گروه پرتودرمانی خوش آمدید