شیر از نظر بهداشتی یک نیاز مبرم برای جامعه و بویژه سنین در حال رشد است

اهمیت برنامه شیر مدارس در افزایش فرهنگ مصرف شیر و لبنیات

دکتر عزیزاله کمال زاده: فوق تخصص متابولیسم انرژی و پروتئین، عضو هیات علمی (دانشیار)، رئیس اسبق کمیته ملی شیر مدارس کشور

شیر مدارس

توجه جهانی به کودکان و اهمیت آنان برای ساخت جامعه ای پویا و اینکه همه کودکان حق دارند از تغذیه خوب، محیط مناسب و مراقبت های بهداشتی اساسی برخوردار باشند تا در برابر انواع بیماری ها محافظت شده و از رشد و تکامل جسمی و فکری مناسب بهره مند شوند، باعث گردیده است که اکثر کشورها نسبت به راهکارهای بهبود وضع تغذیه ای کودکان جامعه، توجه خاصی داشته باشند. از جمله، این راهکارهای جهانی، اجرای برنامه شیر مدارس می باشد که با توجه به نقش غیرقابل انکار آن در بهبود سلامت دانش آموزان، مورد توجه همه کشورهای جهان قرار گرفته است، به طوری که در سالهای اخیر، کشورهای بسیاری از جمله روسیه، پاکستان، سنگال، ویتنام، بوسنی، هندوراس، رواندا، زامبیا، اوکراین، اکوادر، صربستان و نیکاراگوئه نیز به جمع کشورهای دارای برنامه شیر مدارس افزوده شده اند و در حالیکه تا ده سال گذشته تنها در حدود 40 کشور، برنامه توزیع شیر مدارس اجرا می شد، با توجه به اهمیت و نقش شیر در سلامت و رشد جسمی و فکری دانش آموزان، امروزه در حدود 100 کشور جهان، برنامه شیر مدارس اجرا می گردد. بررسی ها نشان می دهد کشورهای موفق در اجرای برنامه شیر مدارس، موارد مهم زیر را رعایت می نمایند: - برنامه ریزی منظم و پایدار، - توزیع منظم شیر مدارس در تمام طول سال تحصیلی، - استمرار در توزیع منظم شیر مدارس، - و از همه مهمتر، استفاده از بسته های شیر با کیفیت و ایمنی بالا همراه با کمترین ریسک از نظر بهداشتی یعنی شیرهای استریل تولید شده به روش فرادما (
UHT). تجربه موفق این کشورها باعث گردیده که بقیه کشورها نیز بنا به دلایلی از قبیل: کیفیت بالا، ایمنی بسیار بالا، امکان کنترل قبل از توزیع و مصرف، عدم نیاز به زنجیره سرما (کاهش مصرف انرژی)، عدم نیاز به دستگاه های عریض و طویل کنترلی و نظارتی، و اثر مثبت مصرف شیر در ذهن دانش آموزان، از شیر استریل (UHT) در برنامه شیر مدارس استفاده نمایند. در جمهوری اسلامی ایران از 10 سال پیش، برنامه توزیع شیر مدارس به صورت رایگان با اهداف کاهش سوء تغذیه و فقر، افزایش سلامت و رشد جامعه، افزایش توان فیزیکی و فکری دانش آموزان و داشتن جامعه ای سالم، افزایش بهداشت و کاهش هزینه های درمان، اصلاح الگوی مصرف و افزایش مصرف شیر و لبنیات و استفاده هدفمند از یارانه، اجرا می شود و یکی از برنامه های بسیار ارزشمند کشور بوده و از جمله مصادیق بارز توزیع هدفمند یارانه ها محسوب می شود که به طور مشخص در اختیار جمعیت تعریف شده و گروه هدف یعنی دانش آموزان قرار می گیرد. اما به نظر می رسد لازم است از تجربیات کشورهای موفق در اجرای برنامه استفاده شود و با برنامه ریزی منظم تر و استفاده بیشتر از بسته های شیر با کیفیت و ایمنی بالا، بهتر به اهداف خود دست یابد. منابع مالی مورد نیاز این برنامه در کشورهای مختلف، متفاوت است، در اکثر کشورها، منابع مالی توسط دولت ها تامین شده و شیر به صورت یارانه ای و رایگان توزیع می شود. در تعدادی از کشورها، منابع مالی توسط بخش خصوصی و با قیمت های کمتر از قیمت بازار آزاد عرضه می گردد و در تعدادی دیگر از کشورها، منابع مالی برنامه، از ترکیب هر دو یارانه های دولتی و قیمت آزاد تشکیل شده است. به طور مثال، در کشورهایی نظیر سوئد، فنلاند و پرتقال، شیر رایگان تا پایان دوره متوسطه در مدارس توزیع می شود. در جمهوری اسلامی ایران نیز در سال 1388 تا پایان دوره راهنمائی، شیر رایگان بین حدود 11 میلیون دانش آموز توزیع شده است و انتطار می رود که طی سال جاری و سال های آینده کلیه دانش آموزان تا پایان مقطع دبیرستان، تحت پوشش برنامه توزیع رایگان شیر مدارس قرار گیرند. در کشورهایی مثل آفریقای جنوبی، آرژانتین و مولداوی توزیع شیر رایگان مدارس صرفا به کودکان و دانش آموزانی که درآمد خانواده آنان پائین است، محدود می شود. در کشور تایلند نیز شیر رایگان مدارس بین 8 میلیون دانش آموز در حجم بسیار وسیع توزیع می گردد.

درکشورهایی مثل استرالیا، آلمان و ایسلند نیز شیر یارانه ای در مدارس توزیع می شود. بررسی ها نشان می دهد که در بیشتر کشورها، توزیع شیر مدارس به صورت رایگان و یارانه ای صورت می گیرد. در حدود 30 درصد کشورها نیز شیر به صورت آزاد و یا با تخفیف قیمت نسبت به قیمت بازار در مدارس توزیع می گردد. در کشورهای عربستان، چین، مالاوی، فیلیپین، اسلواکی، شیر به همان قیمتی که در بازار به فروش می رسد، در مدارس توزیع می شود. در صورتی که در کشورهایی مثل استونی، نیوزیلند، زامبیا و ایالت آنتاریای کانادا که دارای برنامه توزیع رایگان شیر مدارس نمی باشند، قیمت شیر مدارس حدود 30 درصد کمتر از قیمت بازار آزاد است. اطلاعات مربوط به بسته بندی به کار رفته در مدارس نیز نشان می دهد که در اکثر غریب به اتفاق کشورها شیر مدارس در بسته های استریل فرادما (UHT) و در حجم 200 میلی لیتر توزیع می شود. استفاده از شیر استریل در برنامه شیر مدارس به دلیل کیفیت و ایمنی بالای شیر استریل است. مزایایی مثل کیفیت بالای شیرخام مورد استفاده در تهیه شیر استریل UHT (شیر خام مورد استفاده در تهیه شیر UHT از نوع شیرهای خام ممتاز و درجه یک است که دارای کمترین بار میکروبی می باشد)، نگهداری طولانی مدت در شرایط محیط بدون نیاز به زنجیره سرد، حمل و نقل و دسترسی آسان، ضایعات کمتر، بسته بندی و طعم مطلوب برای دانش آموزان و ایجاد احساس روانی بهتر در دانش آموزان، و ....، همگی از جمله دلائلی است که شیر استریل در مدارس اکثریت غریب به اتفاق کشورهای دنیا توزیع می شود. معایبی از قبیل وجود باکتری های مقاوم به گرما، وجود باکتری های اسپوردار (هاگ دار) و رویشی و هم چنین سموم مترشحه از باکتری هایی که در درجه حرارت پاستوریزاسیون از بین نمی روند، در شیر استریل وجود ندارد. شیر پاستوریزه باید تحت شرایط سرد (در یخچال) و در درجه حرارت پائین نگهداری شود، در غیر این صورت، باکتری های گرمادوست، هاگ دار و رویشی تکثیر پیدا کرده و سریعا شیر فاسد می شود. از طرفی، اگر شیر پاستوریزه بیشتر از دو روز در شرائط سرد باقی بماند، باکتری های سرمادوست موجود در شیر، تکثیر یافته و شیر را فاسد و غیرقابل مصرف می نماید. در صورتی که شیرهای نامطمئن توسط دانش آموزان مصرف شود، علاوه بر بروز احتمالی مشکلات گوارشی و مسمومیت، تصور منفی از شیر در ذهن دانش آموزان باقی می گذارد. لذا، از آنجا که بطورکلی کنترل کیفی و بهداشتی شیرهای پاستوریزه ای که در حجم گسترده ای (مثل شیر مدارس) توزیع می شوند، بسیار مشکل و هزینه بر است و از طرفی عوارض غیرقابل اجتناب مصرف احتمالی شیرهای آلوده، کلیه کشورها ترجیح می دهند که از شیر با کیفیت و ایمنی بالا یعنی شیر استریل UHT (فرادما) در مدارس استفاده نمایند. در همه کشورها، مصرف شیر در مدارس نه تنها موجب افزایش رشد جسمی و فکری و ارتقاء قدرت یادگیری دانش آموزان گردیده، بلکه به تولید و مصرف بیشتر شیر و فراورده های لبنی نیز منجر شده است. به عنوان مثال در کشور ژاپن، مصرف سرانه شیر از 5 لیتر در دهه 60 به بیش از 70 لیتر در امروز رسیده است. مطالعات انجام شده در کشور تایلند نیز نشان می دهد که مصرف سرانه شیر از حدود 3 لیتر در دهه 70 به بیش از 28 لیتر در امروز رسیده است و متوسط میزان افزایش قد دانش آموزان از 2 سانتی متر در سال به 5 الی 6 سانتی متر در سال رسیده است. مقدار شیر توزیعی مدارس در کشورهای مختلف نیز متفاوت است. مطالعات نشان می دهد که در کشورهایی که مقدار شیر مدارس، درصد بالایی از مقدار کل شیر مصرفی جامعه را داشته است، رشد جسمی و قدرت یادگیری دانش آموزان نیز افزایش بیشتری دارا بوده است. به طور مثال سهم شیر مدارس در تایلند حدود 25 درصد مصرف کل کشور، در ژاپن (9 درصد)، در ایالات متحده آمریکا (7 درصد)، در فنلاند (5 درصد)، در نروژ و سوئد (4 درصد) و در کانادا و دانمارک نیز حدود 3 درصد و در اکثر کشورهای دیگر حدود 1 درصد از مقدار کل شیر مصرفی را نشان می دهد. هرچند، جمهوری اسلامی ایران از جمله کشورهایی است که جمعیت بالایی از دانش آموزان را تحت پوشش برنامه شیر مدارس دارد، ولی با توجه به مقدار 14 کیلوگرم سرانه هر دانش آموز، شیر مدارس، سهمی حدود 2 درصد از کل شیر مصرفی کشور را دارا می باشد. در صورتی که کشورهای دیگر جهان اگرچه ممکن است جمعیت دانش آموزی کمتری را تحت پوشش داشته باشند، ولی سرانه شیر مدرسه هر دانش آموز تحت پوشش، بسیار بالاتر و بین 30 تا 55 لیتر بوده و در حدود 200 تا 260 روز در سال در مدارس شیر توزیع می گردد، در حالیکه در ایران تنها در 70 روز از سال تحصیلی، شیر بین دانش آموزان توزیع می شود. به طور مثال، در کشور تایلند، بین حدود 8 میلیون نفر دانش آموز در یک سال تحصیلی 260 نوبت (روز) شیر توزیع می گردد که با احتساب 200 میلی لیتر شیر در هر نوبت، سرانه هر دانش آموز، 52 لیتر در یک سال تحصیلی می شود. دولت تایلند نیز حدود 433 میلیون دلار هزینه سالانه برنامه شیر مدارس را به طور رایگان تامین می نماید. 

حداقل شرايط نگهداري وحمل ونقل شيرمدرسه خارج ازكارخانه ( استريليزه )

 

الف:شير مدرسه (استريليزه )

-         كف ، ديوارهاوسقف ازجنس مقاوم ، قابل شستشووضدعفوني ، صاف وبدون درز وشكاف باشد.

-         رطوبت ودماي انبارمناسب ومطبوع باشد( رطوبت 70 ودما0C30-10)

-         انبارهابايدتميزوبدون گردوغبارباشند.

-         ازتابش مستقيم نورآفتاب برروي بسته هاجلوگيري شود.

-         عاري ازحشرات ، بندپايان وجوندگان باشد.

-         پنجره هاوشيشه هاسالم ومجهزبه توري ريزبافت وقابل شستشوباشند، به طوريكه ازورود آلايندهابه داخل انبار جلوگيري شود.

-         درهاي انبارسالم داراي سطح صاف، غيرجاذب، قابل شستشو، ضدعفوني ، مقاوم به اسيدوموادخورنده باشد.

-         داراي سيستم تهويه متناسب باحجم انبارباشد.

-         وسايل اضافي واسقاطي درداخل انبارنبايدوجودداشته باشد.

-         شرايط ورود وخروج براساس قانون تقدم وتأخرباشد. بدين معناكه بسته هاي شيري كه زودترواردانبارميشودزودترنيزخارج شده وبه مصرف برسند.

-         براي جلوگيري ازحريق وانفجاروسايرخطرات احتمالي بايدپيش بيني هاي لازم باتوجه به حجم كارباشد.

-         كف انبارداراي شيب مناسب به طرف مجراي خروج فاضلاب حاصل ازشستشوباشد.

-         درصورت وجودسرويس هاي بهداشتي بايدحداقل 5 مترازانبارفاصله داشته باشدودرمحلي مناسب خارج ازانبارهاوبه تعدادكافي باشد.

-         كارگران بايدداراي لباس كارمناسب باشند.

-         متصديان وكارگران كارت بهداشت معتبرباشند.

-         نقل وانتقال كالا به انبار درشرايط مناسب صورت گيردوازورودكاميون به داخل انبارجلوگيري شود.

-         كليه بسته هاي شيربرروي پالت باارتفاع مناسب ( حداقل 20 سانتي متر) ازكف انبارچيده شوند.

-         پالت هاازديوارفاصله مناسب وكافي داشته باشند.(حداقل 50 سانتي متر)

-         ازقراردادن تعدادزيادبسته هابرروي يكديگرجلوگيري شود.(حداكثر4 رديف )

-         بسته هاداراي نشتي ويامعيوب ازسايربسته ها جدا وازانبار خارج گردد.

-         به كارگران شاغل در انبارها آموزشهاي لازم (جابجايي و نگهداري و موارد بهداشتي )داده شود.

-         روشهاي كنترل آفات ،حشرات ،جوندگان و ساير جانواران و مواد مصرفي آن بر اساس استانداردهاي اعلام شده وزارت بهداشت ،درمان و آموزش پزشكي باشد و مسئول كنترل آن در انبار مشخص باشد.

 

ب : حمل ونقل شيرمدرسه ( استريليزه )

- حمل ونقل بايد باوسيله نقليه تميز وعاري ازهرگونه آلودگي انجام گيرد.

- بسته هاي شيراستريليزه درمعرض تابش نور خورشيد وباران قرار نگيرند.

- ازقراردادن شيراستريليزه درمحيط گرم ومجاورت نورخودداري شود.

- جلوگيري ازآسيب فيزيكي تعداد بسته هاي رويهم چيده شده حتي الامكان كاهش يابد.

- ازتماس مستقيم بسته هاي شيرباكف وسيله نقليه جلوگيري گردد.

- نحوه چيدن بسته هاي شيربه صورتي باشد كه درهنگام حمل ونقل ضربه نبيند ، حمل
بسته هاي شيراستريليزه سه گوش با سبد و حمل شير استريليزه چهارگوش درسيني هاي مخصوص وشيرينگ شده انجام شود وازرويهم قرار گرفتن بيش از حدآنهاخودداري گردد.

- ازقراردادن هرنوع جسم برروي بسته هاي شيراستريليزه خودداري شود.

- ازحمل ونقل وتوزيع بسته شيرتغيير شكل يافته وتاريخ گذشته خودداري گردد.

- افراديكه جهت حمل ونقل وتوزيع شيرفعاليت مي نمايند حتي الامكان به صورت ثابت بوده واز آموزشهاي لازم درخصوص حمل ونقل وبهداشت برخوردار باشند.

- داراي كارت معاينه پزشكي معتبرباشند و رعايت بهداشت فردي نيز بنمايند.

 

نگهداري وتوزيع شيردرمدرسه ( استريليزه وپاستوريزه)

-         رعايت زنجيره سردحمل باخودروي يخچال دار

-         با ايجاد امكانات مناسب نگهداري در مدارس تعداد بسته هاي شير دريافتي متناسب با نوبت توزيع شير و تعداد دانش آموزان و روزهاي مصرف باشد.

-         شير پاستوريزه در مصرف يك روز و شير استريليزه در مصرف يك يا دو هفته حداكثر يك ماه باشد و از هرگونه آسيب فيزيكي به بسته هاي شير جلوگيري شود (پرتاب بسته ها ،قراردادن بيش از حد بسته ها روي يكديگر ،قراردادن اجسام سنگين روي بسته هاو...)

 

-         كنترل تاريخ انقضاء مصرف شير درزمان تحويل ازعامل توزيع ، ضمناً درارتباط باتاريخ مصرف به دانش آموزان لازم داده شود.

-         جهت خوردن ازني استفاده شود، درغيراينصورت ازليوان كاملاً تميز وبهداشتي اختصاصي استفاده گردد.

-         درصورت توزيع شيرهاي كيسه اي ، بدليل مشكل بازكردن كيسه ها متذكر مي گردد ازليوانهاي يك بار مصرف وياليوانهاي مخصوص شير كيسه اي جهت شيرپاستوريزه استفاده شود وحتماً محل برش وتخليه كيسه شير شستشو شود.

-         ازبازكردن بسته هاي شيرباوسايل آلوده جداً خودداري شود.

-         ني هاي مصرفي بايدداراي پوشش مناسب وداراي پروانه ساخت ازاداره كل نظارت برموادغذايي وبهداشتي وزارت بهداشت ، درمان وآموزش پزشكي باشد.

-         درصورت وجودبو ورنگ نامناسب وبريدگي ودلمه شدن يابادكردگي غيرطبيعي ظروف بسته بندي ازمصرف شير خودداري گردد.

-         بسته هاي خالي شير پس ازمصرف درسطل زباله جمع آوري شود.

-         جهت نگهداري شيرپاستوريزه درمدرسه تازمان مصرف وجوديخچال 4 درجه سيليوس باظرفيت مناسب ضروري مي باشد ودرصورت ذخيره شيراسترليزه انبارمناسب مطابق باشرايط بهداشتي بايدوجودداشته باشد.

-         به دانش آموزان آموزش داده شود كه قبل از مصرف شير دستهاي خودراباآب وصابون بشويند.

-         جابجايي و نگهداري شير در مدرسه به نحوي باشد كه از آلودگي سطح خارجي بسته ها جلوگيري شود.

- بهتر است مربيان مدارس قبل ازتوزيع شيرپاستوريزه واستريليزه حتماً ابتدا خودشان چند بسته شيررا از حيث عدم تغيير كيفي كنترل وسپس درصورت نداشتن مشكل اقدام به توزيع آن دربين دانش آموزان نمايند.