مقدمه و اهميت بيماري
هاري يك بيماري عفوني حاد(آنسفاليت) و كشندة ويروسي است كه به دو شكل تحريكي(هاري خشمگين) يا فلجي(هاري ساكت) ظاهر‌مي‌شود. اين بيماري مخصوص گوشتخواران اهلي و وحشي بوده، انسان و ساير حيوان‌هاي خونگرم پستانـدار، به‌طور تصادفي و اغلب ازطريق حيوان‌گزيدگي به آن مبتـلا مي‌شوند.
عامل بیماری
عامل هاري، ويروسي از گروه RNA و نروتروپ متعلق به رابدوويروس‌ها و جنس ليساويروس‌ها است. تمام انواع اين جنس شباهت آنتي‌ژنيك دارند و با استفاده از آنتي‌بادي منوكلونال به گروه‌هاي فرعي متعددي تقسيم‌شده كه هـر يك در مناطـق جغرافيايي ويژه‌اي مشاهده‌مي‌شوند. رابدوويروس‌ها حدود 180 نانومتر درازا و 75 نانومتر پهنا دارند كه شبيه فشنگ بوده، در يك انتها مسطح و در انتهاي ديگر محدب ‌است.
راه‌هاي سرايت بيماري به حيوان و انسان
گازگرفتن
اصلي‌ترين راه سـرايت بيماري، گازگـرفتن به‌وسيلة حيـوان هار است. البته ازطريق كشيده‌شدن پنجة آغشته به بزاق حـاوي ويروس هـاري(به‌ويژه در گربه و گربه‌سانان) نيز بيماري منتقل‌مي‌شود.
2. پوست
ازطريق پوست سـالم، هـاري سرايت‌پذير نيست؛ ولي از راه كوچك‌ترين خراش يا زخم در پوست، اين بيماري منتقل‌مي‌شود.
1. نسوج مخاطي
ويـروس هـاري ازطريق مخاط آلـوده نيـز بـه انسان و حيـوان‌هـاي ديگر منتقل‌مي‌شود. بنابراين، سگ‌ها و گربه‌هاي به‌ظاهر سالم كه در اواخر دورة نهفتگي بيماري هاري هستند و هنوز علائم باليني هـاري در آن‌هـا ظاهر نشده‌است، ازطـريق ليسيـدن لب، چشم و بيني كـودكاني كه با آن‌ها بازي مي‌كنند بيماري هـاري را انتقال‌مي‌دهند.
2. تنفس
سرايت هـاري ازطريق تنفس، بـه‌ويـژه در غـارهـاي محل زندگي خفاش‌هاي آلوده، امكان‌پذير است.
3. دستگاه گـوارش
انتقال از اين راه بعيـد است؛ ولي حيـوان گـوشتخوار ممكن‌است به‌ندرت ازطريق خوردن لاشة حيوان‌هاي مرده در اثر ابتلا به هاري به اين بيماري مبتلاشوند. به‌هرحال بايد از خوردن گوشت و فرآورده‌هاي دام‌هاي مبتلا به هاري خودداري‌كرد.
4. جفت
از آن‌جا كه در يك بـررسي، ويـروس هـاري را از جنين، رحم و تخمدان‌هاي يك حيوان ماده جداكرده‌اند، انتقال هاري ازطريق جفت نيز بعيد نيست.
5. وسـايل آلوده
ويـروس هـاري بسيار حساس است و در مقابل نـور و خشكي بـه‌سـرعت ازبين مي‌رود؛ بنابـراين هـاري ازطريق وسـايـل آلـوده فقط در مـوارد استثنايي منتقل‌مي‌شود.
6. انسان به انسان
تا به‌حال، موارد معدودي انتقال هاري از انسان به انسان از طريق پيوند اعضا در دنيا گزارش شده‌است(دو مورد نيز از ايران در پيوند قرنيه در سال 1373)؛
بنابراين، پيوند از جسد آلـوده به ويـروس هـاري ممكن‌است باعث انتقال بيماري شود و به همين دليل، هرگاه علت مرگ معلوم نبوده يا علائمي مبني بر آلودگي دستگاه عصبي مركزي در هنگام مرگ وجود داشته‌باشد، بايد از پيوند عضو يا بافت جسد جلوگيري‌شود.
همچنين، در بـررسي سال 1985 در پـاكستان، ابتلاي تعدادي نـوزاد به هـاري نـاشي از آلـودگي شخص ختنه‌كننده بـود كه مـراحل آخـر دورة نهفتگي بيماري را طي مي‌نموده و طبق سنت‌، محل ختنه را به بزاق خود آغشته كرده‌است. بنابـراين، در نگهداري و پـرستاري از شخص مبتلا به هـاري بايـد تمام جوانب احتياط رعايت‌شـده و ضمن استفاده از وسايل حفاظتي كامل، لوازم و وسايل بيمار را با
دقت هر چـه بيش‌تـر ضدعفوني كرد. به‌علاوه، پزشكان موظفند در برخورد با هر مورد آنسفاليت و فلج به بررسي سابقة حيوان‌گزيدگي بيمار نيز توجه‌نمايند.
علائم بيماري در حيـوان
تمـام پستانداران خـونگرم اهلي و وحشي به بيمـاري هـاري حساس هستند و ميزبان‌هـاي مختلفي مـوجب گستـرش وسيع هـاري مي‌گـردنـد. طي بررسي‌هاي مختلف كارشناسـان انستيتو پاستور ايـران روي خفاش‌هـاي نقاط مختلف ايران، تاكنون مورد مثبتي مشـاهده نشـده‌است.
دورة نهفتگي در سگ و گربـه معمولاً 2 تـا 3 هفتـه و گاهي چنـد مـاه است. درخصوص بروز علائم هاري در حيوان بايد به اين نكتة مهم توجه داشت كه در برخي موارد، 3 تا10 روز قبل از بروز علائم باليني در سگ و گربه، ويروس موجود در بزاق حيوان مي‌تـواند بيماري را منتقل‌كنـد. به عبارت ديگر اگر بزاق سگ و گربـه در زمان گازگرفتن به ويـروس هاري آلوده باشـد، علائم بـاليني حداكثر تا 10 روز بعد در حيـوان ظاهرشـده و خواهدمرد. به‌همين دليل، پس از هـر گازگرفتن تـوسط اين دو حيـوان، بايـد آنها را تـا 10 روز در قـرنطينه نگه‌داشت. پس از طي دورة نهفتگي، اولين علامت بيماري، تغيير در رفتار و عادت‌هاي حيوان است؛ به‌نحوي‌كه يا بيش از اندازه به صاحب خـود انس و الفت پيدامي‌كند و مثل اين‌كه از او كمك مي‌طلبد يا عصباني و بدخو شـده، غذاي خـود را به دليـل اختلال در بلع به‌خوبي نمي‌خورد.
پيشرفت بيماري در برخي موارد به‌صورت فلجي(هاري ساكت) بوده، حيوان به‌گوشه‌اي پناه مي‌برد و ابتدا دست‌هـا، سپس پاهـا و بعد سـاير انـدام‌هـا فلج‌شـده و درنهايت بـه‌علت فلج دستگاه تنفسي مي‌ميرد؛ ولي در بيشتر مـوارد، پس از دورة تغيير رفتـار، حيـوان پريشان و مـضطرب و كم‌كم وحشي و درنـده(هـاري خشمگين) مي‌شـود و بـه گازگرفتن سنگ و چوب و اشياي مختلف پرداخته و محل زندگي خـود را ترك‌مي‌كند و بـدون هـدف به‌هـر جايي مي‌رود و به‌ هـركس و هـر حيوان سر راه خود حمله‌مي‌‌بـرد. درنهايت، پس از مدتي در اثـر دونـدگي زيـاد و گرسنگي و تشنگي به‌علت عدم قـدرت بلع، كف از دهـانش سرازيرشـده و پي‌درپي زمين مي‌خـورد. صداي پـارس حيـوان خشن، نـاموزون و بريـده‌بـوده و درندگي در چهره‌اش هويدا است. در اغلب موارد، مردم سگ‌ها را مي‌كشند و اگر فراركنند، به‌زودي در اثر فلج‌ دستگاه تنفسي خـواهند مرد. گربه پس از طي دورة‌ نهفتگي به محل تاريكي مي‌رود و ازطريق پنجه‌كشيدن، مشابه گازگرفتن سگ يـا گـرگ، هـاري را انتقال‌مي‌دهـد. درواقع، از آنجا كه ازطريق ليسيدن دائم، پنجه‌هـاي خود را به بـزاق خود آغشـته‌مي‌كند، با پنجه‌كشيدن بر دست و پا يا صورت انسان يا حيوان ديگر هم مي‌تواند با ايجاد خراش، ويروس هاري را منتقل‌كند.
تشخيص
درصورت ظهور علائم حاد عصبي به شكل هيجاني يا فلجي و به‌ويژه اگر سابقة گازگرفتن يا خراش توسط حيوان وجود داشته‌باشد و بيمار به‌سرعت‌ وارد كما شود و در مدت 7 تا 10 روز فوت كند، هميشه بيماري هاري مطرح است. اگرچه به‌ندرت ممكن‌است هيچ‌گونه سابقة تماس با حيوان كشف‌نگردد.
تشخيص آزمايشگاهي
نتايج آزمايش‌هـاي هموگلوبين و آزمايش‌هـاي شيميايي معمول خون طبيعي است. آزمايش‌هاي غيرطبيعي در ارتباط با اختلال فعاليت
هيپوتالاموس شامل خونريزي گوارشي و سـاير عوارض است. گلبول‌هاي سفيد خون محيطي افزايش مختصري خواهدداشت(120000-7000)؛ ولي ممكن‌است طبيعي يا بالاتـر از 30000 نيز باشد. همچنين بررسي مـايع نخاعي در تـعداد مـعدودي از بيمـاران غيرطبيعي بـوده و شـامل افزايش لنفوسيت‌هـا(5 تا 30 سلول در ميلي‌متـر مكعب) گلوكـز طبيعي و افـزايش مختصر پروتئين(كمتر از mg/dl 100) مشاهده‌مي‌شود(5).
درمـان
درصـورت شـروع علائم هـاري، بيماري درمـان‌پذيـر نيست و بـا وجـود مراقبت‌هاي كـامل، بيماران در طي يك تـا دو هفته پس از شـروع علائم مي‌ميرند. تاكنون فقط 3 مورد بهبودي از بيماري هاري گزارش شده‌است. بسياري از داروها شامل انترفرون، عوامل توليدكنندة انترفرون، ريباويـرين و سيتوزين آرابينوزايد در درمـان بيماران مبتلا به هـاري به‌كار رفته‌انـد، ولي هيچ يك مؤثر واقع نشده‌اند(5).
بـيـمار مبتـلا بـه هـاري بايـد در اتـاق ايـزوله تحت مراقبت‌هـاي ويژه
قـرارگيرد؛ به‌اين ترتيب كه پس از بستري‌كـردن بيمار در يك اتاق كم‌نـور
در محلي بي‌سروصدا و ساكت و آرام، اقدام‌هـاي ذيل را انجام‌داد:
- تزريق داروهاي آرام‌بخش و ضدتشنج؛
- جايگزيني مايع و الكتروليت؛
- تزريق آنتي‌بيوتيك درصورت وجود عفونت؛
- باز نگه‌داشتن راه‌هاي تنفسي؛